پدرها، خون‌آشام‌ها و قصه‌هایی که به ارث می‌بریم

پدرها، خون‌آشام‌ها و قصه‌هایی که به ارث می‌بریم

یادداشتی درباره رمان «تعمید در خون» نوشته جهانگیر شهلایی

نقد و بررسی
آرش میراحمدیان
|
۲۴ آبان ۱۴۰۵

بعضی قصه‌ها قبل از این‌که ما به دنیا بیاییم شروع شده‌اند. قصه‌هایی که شخصیت‌هایشان را خودمان انتخاب نکرده‌ایم، اما دیر یا زود باید جایگاه‌مان‌ را در بین آن‌ها پیدا کنیم. خانواده، گذشته، خون و تاریخی که از آن می‌آییم، همه می‌توانند به بخشی از این قصه‌ی ازپیش‌نوشته‌شده تبدیل شوند. «تعمید در خون» نوشته‌ی جهانگیر شهلایی هم در ظاهر، رمانی درباره‌ی خون‌آشام‌ها، رازهای خانوادگی و گروهی از موجودات پنهان در دل تاریخ ایران است. اما در پس این قصه، مسئله‌ی دیگری جریان دارد: آدم چه‌طور می‌تواند از نقشی که برایش نوشته‌اند بیرون بیاید و قصه‌ی خودش را بسازد؟

رمان از تهران شروع می‌شود، خرداد ۱۳۸۰، و چند روزی که مانده به انتخابات ریاست‌جمهوری و آغاز دور دوم ریاست‌جمهوری محمد خاتمی. بعد از خیابان‌های تهران به الموت و قلعه‌ای پنهان می‌رسیم که تاریخ دیگری را در دل خود قایم کرده است. شهلایی دو جهان را به هم وصل می‌کند: جهان آشنای خیابان‌ها، انتخابات و رابطه‌های خانوادگی، و جهان خون‌آشام‌هایی که قرن‌هاست در حاشیه‌ی تاریخ زندگی می‌کنند. این ترکیب حداقل در سطح ایده برایم جذاب است. سؤال این است که آیا جذابیت ایده در تمام طول رمان به تجربه‌ای زنده و منسجم تبدیل می‌شود؟

آیا می‌شود در ایران داستان خون‌آشامی نوشت؟

به‌نظرم می‌شود. اما مسئله فقط این نیست که خون‌آشام را از اروپا به الموت بیاوریم، برایش اسم ایرانی بگذاریم و چند اشاره به تاریخ خودمان هم به داستان اضافه کنیم. سؤال مهم‌تر این است که این موجود در چنین جغرافیایی چه معنایی پیدا می‌کند و چه چیزی را می‌تواند آشکار کند که در یک داستان خون‌آشامی مثلاً بریتانیایی به همین شکل امکان‌پذیر نیست. در واقع، خون‌آشام برای داستان فارسی چه امکانی می‌سازد؟

خون‌آشام کلاً موجود مناسبی برای داستان‌نویسی درباره‌ی تاریخ است. زنده می‌ماند، درحالی‌که نسل‌ها عوض می‌شوند، شاهد تغییر حکومت‌ها و شهرهاست، اما خودش لزوماً تحت تأثیر آن زمانه و لحظه‌ی حال نیست. از خون هم که می‌توان به میراث، تبار، قدرت و خشونت رسید. تاریخ و افسانه و جغرافیای ایران به‌اندازه‌ی کافی امکان ساختن چنین جهانی را فراهم می‌کنند. بنابراین خون‌آشام ایرانی نه‌تنها ممکن است، بلکه می‌تواند راهی برای روایت تاریخ از زاویه‌ای نامتعارف و یا دیده نشده باشد.

«تعمید در خون» در انتخاب الموت و پیوندزدن این قلعه با تاریخ اسماعیلیه، دست به انتخابی معنادار می‌زند. این مکان قبل از این رمان هم بار تاریخی و افسانه‌ای دارد. جایی که در حافظه‌ی جمعی ایرانی‌ها با راز، قدرت، فرقه و مقاومت گره خورده. قرار دادن جامعه‌ای پنهان در چنین جغرافیایی، به جهان خون‌آشام‌ها زمینه‌ای می‌دهد که نمی‌توان آن را به‌آسانی با هر مکان دیگری جایگزین کرد. تهرانِ سال ۱۳۸۰ هم در طرف دیگر این جهان قرار دارد: شهری که تغییرات جامعه در خیابان‌ها و یا در رفتار نسل به‌نظر دیده می‌شود، درحالی‌که در الموت، موجوداتی زندگی می‌کنند که تاریخ را در مقیاسی بسیار طولانی‌تر تجربه کرده‌اند.

اما همین‌جا باید میان ظرفیت ایده و موفقیت اجرای آن تفاوت گذاشت. بومی‌بودن یک داستان فانتزی صرفاً با حضور مکان‌های ایرانی و اشاره به شخصیت‌ها و رویدادهای تاریخی به دست نمی‌آید. اگر الموت فقط پس‌زمینه‌ای اسرارآمیز برای وقوع ماجرا باشد، تاریخ بیشتر به تزئین جهان داستان تبدیل می‌شود تا نیرویی که شکل آن را تعیین می‌کند. اگر خون‌آشام‌ها بتوانند بدون تغییر اساسی در مناسبات زندگی‌شان، در هر قلعه‌ی اروپایی یا شهر خیالی دیگری زندگی کنند، پیوندشان با جغرافیای ایران هنوز به اندازه‌ی کافی ضروری نشده است.

در «تعمید در خون»، این پیوند در بعضی از لحظه‌ها شکل می‌گیرد. مخصوصاً در رابطه‌ی مردم گازرخان با قلعه و در تلاش رمان برای کنار هم نشاندن تاریخ سیاسی با تاریخ یک خانواده. اما می‌شد از این امکان استفاده‌های بیشتری کرد. مثلاً تاریخ الموت چه تأثیر مشخصی بر باورها، زبان، مناسبات قدرت و شیوه‌ی زندگی تیره‌ها گذاشته است؟ چه چیزی در تجربه‌ی ایرانیِ قدرت و تبار وجود دارد که این خون‌آشام‌ها را از نمونه‌های آشنای این ژانر متمایز می‌کند؟ این پرسش‌ها به معنای نیاز به توضیح بیشتر نیستند. شاید حتی جواب‌شان باید در جزئیات و رفتار شخصیت‌ها دیده شود، نه در روایت راوی. قانون آقاجان برای توقف نوشیدن خون انسان‌ها و توافق او با دیاکو، نمونه‌ی مناسبی است برای دیدن این‌که جهان خون‌آشام‌ها چگونه می‌تواند از یک ایده‌ی ژانری فراتر برود. در اینجا مسئله فقط این نیست که خون‌آشام‌ها برای زنده‌ماندن به خون نیاز دارند. آن‌ها باید درباره‌ی بهای ادامه‌ی زندگی تصمیم بگیرند. توافق میان تیره‌ها و محافظان، رابطه‌ی شکارچی و شکار را به مسئله‌ای سیاسی تبدیل می‌کند: دو گروه که سال‌ها در پی نابودی یکدیگر بوده‌اند، برای بقا ناچارند محدودیت‌هایی را بپذیرند. پس خون‌آشام‌ها از موجوداتی صرفاً ترسناک به جامعه‌ای تبدیل می‌شوند که تاریخ، منافع و قواعد خودش را دارد.

اما این ایده در عین جذابیت، یک معیار مهم هم برای سنجیدن موفقیت جهان‌سازی به دست می‌دهد. آیا قواعد این جامعه فقط برای توضیح گذشته‌ی خون‌آشام‌ها ساخته شده‌اند، یا در زمان حال نیز بر زندگی شخصیت‌ها فشار می‌آورند؟ وقتی صلحی قدیمی شکننده می‌شود، باید بتوانیم پیامدهایش را در تصمیم‌ها، ترس‌ها و مناسبات روزمره‌ی شخصیت‌ها ببینیم. در غیر این صورت، تاریخچه‌ی مفصل تیره‌ها بیشتر شبیه پرونده‌ای درباره‌ی جهانی خیالی می‌شود تا نیرویی که ماجرای اکنون را پیش می‌برد.

اینجاست که پرسش «آیا می‌شود در ایران داستان خون‌آشامی نوشت؟» معنای دقیق‌تری پیدا می‌کند. بله، اما موفقیت چنین داستانی صرفاً به ایرانی‌بودن اسم‌ها و مکان‌ها وابسته نیست. به این بستگی دارد که تاریخ و جغرافیای انتخاب‌شده چه تغییری در منطق جهان داستان ایجاد می‌کنند. الموت زمانی به عنصری ضروری تبدیل می‌شود که فقط جای قلعه‌ای رازآمیز را پر نکند، بلکه در شکل‌گیری قدرت، حافظه و مناسبات شخصیت‌ها نقشی داشته باشد که نمی‌توان آن را به‌سادگی از داستان جدا کرد. «تعمید در خون» چنین امکانی را پیش می‌کشد، هرچند به‌نظرم در بعضی قسمت‌ها هنوز بیشتر به جذابیتِ کنار هم نشاندن تاریخ ایران و خون‌آشام‌ها متکی است تا به جستجوی کامل در تأثیر متقابل این دو بر یکدیگر.

از این نظر، «تعمید در خون» برای من بیشتر از آن‌که پاسخی قطعی به امکان نوشتن داستان خون‌آشامی در ایران باشد، نمونه‌ای از ظرفیت و دشواری این کار است. رمان نشان می‌دهد که می‌توان ژانر را وارد جغرافیای تاریخی ایران کرد، اما نشان‌دادن این امکان با به نتیجه رسیدن تمام ظرفیت آن یکی نیست. ایده‌ی خون‌آشام‌هایی که در سایه‌ی الموت زندگی می‌کنند، به‌خودی‌خود جذاب است. چالش اصلی این است که تاریخ ایران نه فقط محل وقوع داستان، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از منطق و شخصیت‌های آن باشد.

انتخابات، خیابان و نسلی که نمی‌خواهد شبیه پدرهایش باشد

رمان در ۱۲ خرداد ۱۳۸۰ شروع می‌شود.. چهار روز قبل از انتخابات ریاست‌جمهوری‌ای که به دور دوم ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی انجامید. انتخاب این زمان، داستان را از همان اول به فضای سیاسی و اجتماعی مشخصی وصل می‌کند. تهرانِ رمان، تهرانِ دوره‌ای است که حضور نسل به‌نظر در خیابان و تغییرات سبک زندگی به بخشی از تجربه‌ی عمومی شهر تبدیل شده بود. اشاره به تفاوت میان انتخابات ۱۳۷۶ و ۱۳۸۰ هم فقط یادآوری رویدادی سیاسی نیست. می‌توان آن را نشانه‌ای از تغییر انتظارات نسلی خواند که دیگر دقیقاً در همان موقعیت چند سال قبل قرار ندارد. نسل جدیدتری که می‌خواهند به انتخاب حتی یک نسل قبل از خودشان هم آره یا نه می‌گویند و تمام تاریخ را به چالش بکشند.

این زمینه وقتی کنار رابطه‌ی پدرها و پسرها قرار می‌گیرد، معنای دیگری پیدا می‌کند. انتخابات در سطح عمومی، درباره‌ی انتخاب و امکان تغییر است. رابطه‌ی پدر و پسر در سطح خانوادگی، اغلب بر سر همین مسئله شکل می‌گیرد: چه کسی حق دارد تصمیم بگیرد و آیا نسل بعد می‌تواند راه دیگری انتخاب کند؟ در چنین خوانشی، داستان خانوادگی و فضای سیاسی دو موضوع بی‌ربط نیستند. هر دوی این‌ها درباره‌ی نسبت فرد با نظمی‌اند که ثبل از او وجود داشته است.

البته که حضور انتخابات و تغییرات اجتماعی، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تمام تقابل‌های خانوادگی رمان تمثیلی مستقیم از سیاست‌اند. ارزش این ارتباط بیشتر در امکان خواندن دو سطح داستانی در کنار یکدیگر است: نسلی که در جامعه به دنبال امکان انتخاب است و شخصیتی که در خانواده می‌خواهد از جایگاه تعیین‌شده‌اش بیرون بیاید. اگر این دو سطح به هم راه پیدا کنند، فضای تاریخی صرفاً پس‌زمینه‌ی داستان نیست و به بخشی از تجربه‌ی شخصیت‌ها تبدیل می‌شود.

پدر؛ کسی که می‌خواهد قهرمان داستان بماند

یکی از صریح‌ترین ایده‌های رمان در جمله‌ای خلاصه می‌شود: «تمام آدم‌ها به دنیا می‌آن که قصۀ خودشون رو بگن و قهرمان قصۀ خودشون باشن.» در ادامه، جمله‌ی دیگری این ایده را به رابطه‌ی پدر و فرزند پیوند می‌زند: «تو اگه نخوای قصۀ خودت رو بسازی، باید تا ابد راوی قصۀ پدرت باقی بمونی.»

این مکالمه از این نظر برایم اهمیت دارد که  اسفندیار فقط یک ایده‌ی انتزاعی درباره‌ی استقلال به زبان نمی‌آورد. او از همان ایده برای متقاعدکردن پسر امیر استفاده می‌کند تا در مقابل پدر بلند شود. جمله‌ای که در نگاه اول شبیه دعوتی برای بیرون آمدن از ماتریکس است، در دل یک کشمکش واقعی گفته می‌شود، کشمکشی که در آن اسفندیار هم انگیزه‌ها و منافع خودش را دارد. این نکته، خوانش ساده‌ی تقابل پدر مستبد و پسر آزادی‌خواه را پیچیده‌تر می‌کند. اگر قرار است پسر قصه‌ی خودش را بسازد، آیا انتخابی که زیر تأثیر دشمن پدرش انجام می‌دهد واقعاً انتخاب خود اوست؟ آیا بیرون‌آمدن از سایه‌ی پدر، وقتی به معنای ورود به بازی قدرت شخص دیگری باشد، به استقلال می‌رسد؟

رمان در همین نقطه به پرسش جالب‌تری از صرفِ نافرمانی می‌رسد: ممکن است آدم برای رهایی از سلطه‌ی یک نفر، به روایت و خواست فرد دیگری پناه ببرد. بااین‌حال، جمله‌ی اسفندیار آن‌قدر روشن و صریح است که خطر ساده‌سازی هم در آن وجود دارد. او استقلال را به کنارزدن پدر پیوند می‌دهد. درحالی‌که خود داستان نشان می‌دهد انتخاب در چنین موقعیتی بسیار دشوارتر از این دوگانه است. فاصله‌ی میان چیزی که اسفندیار می‌گوید و آنچه از این حرف به دست می‌آورد، همان جایی است که خواننده می‌تواند به شخصیت و انگیزه‌های او مشکوک شود. به‌نظرم این ظرفیت از خودِ جمله‌ی قصار مهم‌تر است: رهایی ممکن است ضروری باشد، اما هر پیشنهادی برای رهایی لزوماً به آزادی ختم نمی‌شود.

این دو جمله، هسته‌ی اصلی تعارض نسلی رمان را روشن می‌کنند. پدر فقط کسی نیست که پیش از فرزند زندگی کرده یا تجربه‌ی بیشتری دارد. پدر آن شخصی است که می‌خواهد روایت خودش را به روایت معتبر خانواده تبدیل کند. در چنین وضعی، فرزند برای مستقل‌شدن صرفاً نباید از فرمانی سرپیچی کند. باید امکان روایت دیگری از زندگی را به دست بیاورد. مسئله این است که آیا می‌تواند خودش تصمیم بگیرد چه کسی باشد، حتی اگر انتخابش با تصویری که پدر از او ساخته ناسازگار باشد.

این مضمون با جهان خون‌آشام‌ها هم پیوند خوبی پیدا می‌کند. در جامعه‌ای که هویت از راه خون، تبار و رابطه‌ی خالق و مخلوق منتقل می‌شود، گذشته فقط چیزی نیست که شخصیت‌ها به یاد بیاورند، چیزی است که در آن متولد شده‌اند و ناچارند نسبت‌شان را با آن معلوم کنند. در چنین جهانی، استقلال به معنای پاک‌کردن گذشته نیست. هیچ‌کس نمی‌تواند تبارش را انتخاب کند، اما شاید بتواند تصمیم بگیرد که تا چه اندازه اجازه دهد تبارش به جای او تصمیم بگیرد.

اما صراحت این ایده گاهی به زیان خود داستان تمام می‌شود. وقتی شخصیت‌ها مضمون اصلی رمان را در جمله‌هایی روشن و به‌یادماندنی بیان می‌کنند، خواننده خیلی زود متوجه می‌شود که باید به کدام مسئله توجه کند. اما در داستان، فهمیدن یک ایده با تجربه‌کردن آن فرق دارد. اگر رفتار شخصیت‌ها از قبل به‌اندازه‌ی کافی این تعارض را ساخته باشد، جمله‌ی نهایی می‌تواند به کشف یا جمع‌بندی برسد. اگر نه، ممکن است بیشتر شبیه توضیحی باشد که نویسنده برای اطمینان از دریافت مضمون به خواننده می‌دهد.

این تفاوت در شخصیت‌پردازی هم اهمیت دارد. پدر وقتی صرفاً نماینده‌ی اقتدار و کنترل باشد، بیشتر به یک نقش روایی تبدیل می‌شود تا انسانی با تناقض‌های خاص خودش. برای این‌که رابطه‌ی پدر و پسر از یک تمثیل آشنا فراتر برود، باید دید اقتدار پدر از کجا می‌آید، چه چیزی را از دست‌دادنی می‌بیند و چرا استقلال فرزند را تهدیدی علیه خودش تلقی می‌کند. به همین ترتیب، پسر هم نباید فقط صدای مخالفت با پدر باشد، او باید خواسته‌ها، ترس‌ها و ضعف‌هایی داشته باشد که تصمیم‌گرفتن را برایش دشوار کنند. هرچه این دو سوی رابطه پیچیده‌تر باشند، تقابل‌شان از پیامی روشن به یک تعارض داستانی واقعی نزدیک‌تر می‌شود.

لحن و ریتمی که گاهی کمر شخصیت‌ها را خم می‌کند

یکی از دشواری‌های «تعمید در خون» کنار هم نشاندن چند نوع روایت است: رمان خانوادگی، فانتزی خون‌آشامی، داستانی با زمینه‌ی سیاسی و روایتی که به تاریخ و اسطوره سرک می‌کشد. هرکدام از این مسیرها ریتم و لحن خاص خودش را می‌طلبد. صحنه‌های تعقیب و درگیری به حرکت و تعلیق نیاز دارند، بخش‌های تاریخی باید اطلاعات بدهند بی‌آن‌که جریان داستان را متوقف کنند، و تعارض‌های خانوادگی هم برای اثرگذاری بهتر به مکث، جزئیات و فرصت کافی برای شکل‌گرفتن نیاز دارند.

یکی از صحنه‌هایی که می‌توان با آن درباره‌ی شیوه‌ی شخصیت‌پردازی رمان دقیق‌تر حرف زد، صحنه‌ی شلاق‌زدن راوی و رعنا به دست پدر است. پدر از پیروز می‌خواهد محکم‌تر شلاق بزند، چون معتقد است اگر ضربه به‌اندازه‌ی کافی محکم باشد، دختر باید درد بکشد. وقتی رعنا فریاد نمی‌زند، خودش ضربه‌ای محکم‌تر به او می‌زند تا صدای دردش را بشنود. راوی در توضیح این صحنه می‌گوید پدر آن‌قدر باهوش بود که ریتم شلاق‌ها را یکدست نگه ندارد؛ به همین دلیل، هیچ‌وقت نمی‌شد فهمید ضربه‌ی بعدی چه زمانی فرود می‌آید.

این جزئیات هستند که نشان می‌دهند شهلایی در شخصیت‌پردازی موفق بوده. این جزئیات به این دلیل مهم‌اند که خشونت پدر را از یک ویژگی کلی به رفتاری مشخص تبدیل می‌کنند. او فقط آدمی خشن نیست. از پیش‌بینی‌ناپذیری برای کنترل دیگران استفاده می‌کند و حتی در شیوه‌ی شلاق‌زدن هم می‌خواهد اختیار کامل موقعیت را در دست داشته باشد. ریتم نامنظم ضربه‌ها، علاوه بر آن‌که جزئی از موقعیت داستانی است، به تجربه‌ی قربانی هم شکل می‌دهد: ترس فقط از درد ضربه‌ی بعدی نیست، از ندانستن زمان وقوع آن هم می‌آید. این‌جا فرم و محتوا به هم نزدیک می‌شوند. همان‌طور که ضربه‌ها نظم قابل‌پیش‌بینی ندارند، شخصیت‌های زیر سلطه‌ی پدر هم نمی‌توانند برای لحظه‌ی بعد امنیتی تصور کنند.

این صحنه پرسشی هم درباره‌ی مرز میان نمایش خشونت و توضیح آن پیش می‌کشد. جزئیات جسمانی و رفتارهای پدر به‌خوبی سلطه‌گری او را مجسم می‌کنند، اما هرچه رمان بیشتر با جمله‌های صریح درباره‌ی بی‌رحمی و اقتدار او این تصویر را تثبیت کند، احتمال دارد از پیچیدگی شخصیت کم شود. ترسناک‌ترین وجه پدر در این صحنه نه صرفاً خشونتش، بلکه منطقی است که برای خشونت می‌سازد: او درد را وسیله‌ی آموزش و اطاعت را نشانه‌ی درست انجام‌دادن کار می‌داند. همین منطق، اگر در موقعیت‌های دیگر هم با تناقض‌ها و توجیه‌های متفاوتش دیده شود، می‌تواند او را از یک پدر مستبدِ آشنا به شخصیتی خاص‌تر و به‌یادماندنی‌تر تبدیل کند.

رمان همیشه به‌آسانی میان این نیازها جابه‌جا نمی‌شود. در بخش‌هایی که اطلاعات مربوط به تاریخ تیره‌ها، روابط خانوادگی و قواعد جهان داستان روی هم جمع می‌شوند، روایت ممکن است از حرکت عقب بماند. خواننده اطلاعات بیشتری به دست می‌آورد، اما الزاماً به شخصیت‌ها نزدیک‌تر نمی‌شود یا نسبت به سرنوشت آن‌ها کنجکاوتر نمی‌ماند. در حالی که صحنه‌های پرتنش و خشونت‌آمیز با سرعت بیشتری پیش می‌روند. بااین‌حال، سرعت بالای رخدادها همیشه به معنای شدت درام بیشتر داستان نیست. گاهی اتفاق‌ها چنان پشت سر هم می‌آیند که فرصت نمی‌کنیم پیامد عاطفی هرکدام را درک کنیم، و گاهی توضیح‌های طولانی فاصله‌ای میان حادثه و واکنش شخصیت‌ها می‌اندازند.

این مسئله در لحن هم دیده می‌شود. روایت گاهی به زبان یک ماجرای فانتزی پرحادثه نزدیک می‌شود و گاهی به بیان مستقیم ایده‌ها و توضیح پیشینه‌ها. تغییر لحن به‌خودی‌خود ایراد نیست. اتفاقاً چنین رمانی می‌تواند از تضاد میان امر روزمره و امر فانتزی نیرو بگیرد و زبان‌های مختلفی در داستان در حال گردش باشند. اما وقتی آزاردهنده می‌شود که این تغییرها به‌جای آن‌که به تجربه‌ی شخصیت یا موقعیت وابسته باشند، بیشتر نتیجه‌ی نیاز داستان به انتقال اطلاعات به نظر برسند. در این لحظه‌ها، صدای داستان کمی از صدای شخصیت‌ها فاصله می‌گیرد و صدای توضیح‌دهنده‌/نویسنده پشت صحنه پررنگ‌تر می‌شود.

در نهایت، مسئله‌ی ریتم در «تعمید در خون» به‌خاطر کمبود حادثه نیست. رمان از ساخت رخداد، راز و درگیری اصلاً کم نمی‌آورد. مسئله بیشتر در نسبت میان حادثه و مکث است: بعضی صحنه‌ها برای اثرگذاشتن به زمان بیشتری نیاز دارند، درحالی‌که برخی توضیح‌ها می‌توانستند کوتاه‌تر شوند یا اطلاعات‌شان به‌تدریج و از دل کنش شخصیت‌ها آشکار شود. اگر رمان در لحظه‌های عاطفی بیشتر مکث می‌کرد و در بخش‌های توضیحی به خواننده فرصت کشف می‌داد، احتمالاً هم شخصیت‌ها استقلال بیشتری پیدا می‌کردند و هم تعلیق داستان نیروی بیشتری می‌گرفت.

خون، میراث و چرخه‌ی خشونت

خون در «تعمید در خون» فقط نشانه‌ی زیستیِ خون‌آشام‌بودن نیست. خون به تبار، قدرت، وابستگی و انتقال هویت گره خورده است. شخصیت‌ها از راه خانواده و رابطه‌ی خالق و مخلوق به گذشته متصل می‌شوند. منتها همین پیوند می‌تواند آن‌ها را در چرخه‌ای از اطاعت و خشونت گرفتار کند. میراث، در این معنا، چیزی دوگانه است: هم امکان تعلق و ادامه‌ی حیات را فراهم می‌کند و هم می‌تواند بهانه‌ای برای تکرار همان رفتارهایی باشد که نسل پیشین به جا گذاشته است.

تأکید آقاجان بر پرهیز از جنگ، در برابر این چرخه قرار می‌گیرد. او می‌داند که خشونت، حتی وقتی با ادعای دفاع یا حق‌خواهی آغاز می‌شود، می‌تواند به تکرار همان رنجی برسد که قرار بوده پایانش دهد. بااین‌حال، نفی جنگ به‌تنهایی راهی برای خروج از چرخه نمی‌سازد. مسئله این است که شخصیت‌ها در لحظه‌ی انتخاب چه می‌کنند؛ آیا می‌توانند از منطق انتقام و اطاعت فاصله بگیرند یا در نهایت همان نظمی را بازتولید می‌کنند که با آن مسئله داشته‌اند؟

این پرسش به رابطه‌ی پدر و پسر بازمی‌گردد. اگر پدر می‌خواهد فرزند را در قصه‌ی خودش نگه دارد، فرزند هم ممکن است در تلاش برای رهایی، ناخواسته به همان خشونت و سلطه‌ای متوسل شود که از آن گریزان بوده است. استقلال، در این حالت، فقط پیروزی بر پدر نیست، آزمونی است برای این‌که شخصیت بفهمد آیا می‌تواند بدون تبدیل‌شدن به نسخه‌ی دیگری از او زندگی کند یا نه. این‌جا خون‌آشام‌ها به استعاره‌ای بالقوه قدرتمند برای میراث خانوادگی بدل می‌شوند: موجوداتی که گذشته را نه‌فقط به خاطر می‌آورند، بلکه آن را در بدن و مناسباتشان حمل می‌کنند.

رمانی میان فانتزی و تاریخ معاصر

«تعمید در خون» ایده‌ای دارد که می‌تواند از محدوده‌ی یک داستان خون‌آشامی فراتر برود. پیوند میان نژاد، قدرت، تاریخ و استقلال فردی، به رمان اجازه می‌دهد که هم‌زمان درباره‌ی موجوداتی فراطبیعی و مسئله‌هایی کاملاً انسانی حرف بزند. انتخاب تهرانِ سال ۱۳۸۰ و جغرافیای تاریخی الموت هم این امکان را فراهم می‌کند که داستان در فضایی مشخص ریشه بدواند، نه در یک دنیای فانتزی محافظه‌کار بی‌زمان و بی‌مکان.

در «تعمید در خون»، گاهی توضیح‌ها بر کشف داستانی غلبه می‌کنند، ریتم میان اطلاعات و حادثه نوسان پیدا می‌کند و شخصیت‌ها به‌جای آن‌که همیشه از راه رفتار و انتخابشان شناخته شوند، حامل مضمون‌هایی می‌شوند که نویسنده می‌خواهد بیان کند. این‌ها ضعف‌هایی‌اند که از ارزش ایده‌ی مرکزی کم نمی‌کنند، اما بر میزان تأثیرگذاری آن اثر می‌گذارند. رمان در جاهایی که تاریخ، شخصیت و کشمکش را در یک صحنه به هم می‌رساند، زنده‌تر می‌شود. جاهایی که ناچار است معنای اتفاق‌ها را توضیح دهد، بخشی از نیروی خودش را از دست می‌دهد.

با وجود تمام این حرف‌ها، پرسشی که رمان پیش می‌کشد همچنان جذاب است: اگر قصه‌ی ما قبل از تولدمان نوشته شده باشد، چه‌طور می‌توانیم آن را دوباره بنویسیم؟ شاید نتوانیم گذشته را پاک کنیم، تبارمان را عوض کنیم یا از همه‌ی میراثی که به ما رسیده فاصله بگیریم. اما می‌توانیم درباره‌ی نسبت خودمان با آن تصمیم بگیریم. شاید مسئله نه فرار از قصه‌ی پدر، بلکه پیدا کردن روایتی باشد که در آن مجبور نباشیم تا ابد نقش او را تکرار کنیم. رمان جهانگیر شهلایی به جواب این پرسش می‌رسد. پرسشی که از قلعه‌ی الموت بیرون می‌آید و به زندگی هر کسی راه پیدا می‌کند که روزی خواسته است قهرمان قصه‌ی خودش باشد.